PROGRAM NOTLARI
- Astor Piazzolla
Histoire du Tango Op. 37
Piazzolla, Histoire du Tango (Tangonun Tarihi) adlı dört bölümlü eserini flüt ve gitar için 1985’te besteledi. Arjantin tangosunun dört farklı dönemini anlatan ve gitarist Guy Lukowski’ye ithaf edilen eser ilk kez Belçika’da Liège Uluslararası Festivali’nde flütçü Marc Grauwels ile Guy Lukowski tarafından 1990 versiyonu ile seslendirildi.
Günümüzde uluslararası bir dans olan tangonun geçirdiği evreler şöyle anlatılmakta:
1. Bölüm Bordel (Genelev) 1900: 1880’lerde Buenos Aires’in bordello’larında (genelevlerinde) şekillenmeye başlayan tangonun 1900’lerdeki şeklini anlatır. Avrupa’dan gemilerle gelen Fransız, İtalyan, İspanyol kadınlarla genellikle maceracılar ve tayfaların doldurduğu liman barlarında ve genelevlerde, yoksul semtlerde doğduğu öne sürülen tango, o yıllarda flüt, gitar ve arpla çalınıyordu; bu çalgılara daha sonra piyano ve bandoneon da eklendi. Bugünkünden daha hızlı, çok neşeli (Molto giocoso) ve şehvetli olan tarzı rağbet gördü.
2. Bölüm Café 1930: Bu yıllarda artık tango ile dans edilmemektedir. Daha romantik, melankolik, hatta ümitsizcesine bir anlam kazanmıştır. Hem de terfi etmiş, daha çok kahvehanelerde çalınmaya başlamıştır. Orkestra zenginleşmiş; iki keman, iki bandoneon, bas ve piyanodan oluşan tango orkestrası lirikleşmiş, Carlos Gardel’in (1887-1935) altın çağını yaşamasına yol açmıştır. (Süre: 10’)
─ İRKİN AKTÜZE
- Witold Lutosławski
Three Fragments
7 Şubat 1994 günü Varşova yakınlarındaki evinde, 81 yaşında ölen Polonyalı besteci Witold Lutosławski yine aynı kentte doğmuş ve konservatuvarda keman, piyano ve kompozisyon öğrenimi görmüştür. Kariyerine konser piyanisti olarak başlamış, 1955’ten sonra şefliğe yönelmiş ve özellikle kendi bestelerini yönetmiştir. Ayrıca Avrupa ve Amerika’nın çeşitli konservatuvarlarında dersler vermiş; T. Baird, K. Serocki, K. Penderecki gibi Polonyalı bestecilerin yetişmesine katkıda bulunmuştur.
Lutosławski, II. Dünya Savaşı sırasında hayatta kalabilmek için Andrej Panufnik adlı bir diğer Polonyalı besteciyle lokantalarda duo piyano çalmış ve bu arada 200 kadar duo bestelemiştir. Hepsi de kaybolan bu eserlerden günümüze sadece ünlü Paganini Varyasyonları kalmıştır. Lutosławski, demirperdenin etkisiyle uzun yıllar Avrupa çağdaş müziğinden uzak kalan Polonya’da yeni müziğe öncülük etmiş; geç olsa da yeni müzik sistemlerinin uygulanmasını sağlamıştır.
1967’deki iki bölümlü (Hésitant/Direct) 2. Senfonisinin, önce ayrı olarak bestelenen Direct bölümü de ilk olarak 1966’da NDR (Kuzey Almanya Radyosu) Hamburg’da Boulez yönetiminde çalınmış, besteci 1967’de buna giriş olarak Hésitant’ı (Duraklayan) ekleyerek 1967’de Krakov’da 2. Senfoni’yi yönetmiş ve 28 dakika kadar süren bu senfonisinin 1968’de UNESCO Ödülü’nü kazanmasıyla müzik dünyasında tanınmaya başlamıştır. 1970’te Rostropoviç’in ısmarlayıp Londra’da ilk kez çaldığı Viyolonsel Konçertosu ve 1985’te Paul Sacher’in ısmarlayıp Anne-Sophie Mutter’in Sacher yönetiminde Zürich’te çaldığı keman ve orkestra için Chain II-Dialogue adlı eserler ona batı dünyasında ün kazandırmıştır.
Sanatçının büyük ölçekli eserlerinden önce, 1953 yılında bestelediği Trzy Fragmenty (Üç Parça) ise, flüt ve arp için yazılmış bir oda müziği eseridir. İlkin Polonya Radyo Tiyatrosu oyunları için yazılan parça, Lutosławski’nin erken dönem stilini yansıtır ve Magie, Ulysse en Ithaque, Presto adlı üç bölümden oluşur. (Süre: 4’)
─ İRKİN AKTÜZE
- Jules Massenet
Thaïs operasından “Méditation”
Jules Massenet’nin ilk kez 16 Mart 1894’te Paris Operası’nda sahnelenen Thaïs operası, Anatole France’ın aynı adlı romanından L. Gallet’nin hazırladığı libretto üzerine daha önce Manon operasını başarıyla söyleyen Californialı soprano Sbyl Sanderson için, üç perde-yedi sahne olarak bestelenmiştir. Konusu, MS IV. yüzyılda Mısır’da Nil Nehri kıyısındaki Tebai ülkesinde geçer. Burada dünyadan elini ayağını çekmiş Hıristiyan keşişler topluluğu yaşamakta, İskenderiye kentinde ise güzelliğiyle dillere destan, istediği her erkeği elde eden putperest Thaïs oturmaktadır. Keşiş Athanael düşünde gördüğü Thaïs’i günahlarından arındırmak ister. Massenet’nin Manon gibi önceleri ün kazanamayan Thaïs operasının günümüze kadar unutulmayan en güzel bölümü ise beş-altı dakika süren Méditation adlı senfonik ara müziği, intermezzo’dur. Orkestra partisinde solo kemanın arp eşliğinde duyurduğu bu olağanüstü hülyalı parçanın pek çok düzenlemesi de yapılmıştır. Bunların içinde en tanınmışı piyano eşliğinde keman için olanıdır. Thaïs, Keşiş Athanael’in bu yaşamdan vazgeçip sonsuz yaşama kavuşma önerisini düşünür. Keşiş onun tövbe edişini kapı eşiğinde bekleyecektir. 2. perdenin 2. sahnesi dinsel havada, ağırca (Andante religioso) tempoda bu düşünceye dalışı yansıtan Méditation ile başlar. 3. perdenin, operanın sonunda, Thaïs’in ölümünden önceki Athanael ile final düeti “Te souvient-il du lumineux voyage” (Işıklı yolculuktan seni anımsıyor mu) yine Méditation üzerine kurulmuştur. (Süre: 5’)
- Johann Sebastian Bach
Flüt Sonatı, Mi minör, BWV 1034
I. Adagio ma non tanto
II. Allegro
III. Andante
IV. Allegro
Bach flüt için, çoğu Köthen’de sekiz sonat yazmıştır: Bir solo flüt (BWV 1013), dört tane flüt ve konçertant klavsen için üç sesli sonat (BWV 1020-1030-1032), flüt ve sürekli bas için iki sesli üç sonat (BWV 1033-1035). Günümüzde flüt repertuvarının temel taşlarından biri kabul edilen Mi minör Flüt Sonatı, BWV 1034, flüt ve sürekli bas için yazılmış dört bölümlü bir kilise sonatıdır. Eser, Barok sonat geleneğinin tipik yavaş–hızlı–yavaş–hızlı düzenini izler. İlk bölüm Adagio ma non tanto (çok ağır olmayan tempoda), yoğun süslemelerle bezeli, içe dönük ve düşünsel karakteriyle dikkat çeker; flütün çizgisel anlatımı sürekli basın dengeli eşliği üzerinde serbestçe gelişir. Ardından gelen Allegro (hızlı ve canlı), kesintisiz akışı ve çevik pasajlarıyla güçlü bir devinim yaratır; burada Bach’ın kontrpuantal yazısı ve çalgılar arası diyalog açıkça hissedilir. Üçüncü bölüm Andante (ağırca tempoda), eserin en lirik sayfalarından biridir. Sakin ve zarif anlatımıyla önceki bölümün hareketliliğine karşıtlık oluştururken, flüte şarkısal bir ifade alanı açar. Finaldeki Allegro (canlı tempoda) ise enerjik ritmik yapısı ve imitasyonlara dayalı dokusuyla eseri parlak bir sonuca ulaştırır. Bu bölümde Bach, tematik malzemeyi ustalıkla geliştirerek hem teknik canlılık hem de yapısal bütünlük sağlar. Mi minör Flüt Sonatı, Bach’ın kontrpuan ustalığını ve melodik zarafetini bir araya getiren, yorumcudan hem teknik hâkimiyet hem de incelikli bir müzikal anlatım talep eden seçkin bir başyapıttır. (Süre: 12’)
- Jacques Ibert
Entr’acte
Ibert’in 1935’te Pedro Calderon’un El médico de su honra oyununun Fransız prodüksiyonu için bestelediği sahne müziği, İspanyol edebiyatı ve müziğine olan sevgisini gösterir. Oyunun iki perde arasında seslendirilmek üzere yazdığı Entr’acte, flüt (veya keman) ve gitar (veya arp) için yayımlanmıştır. Entr’acte, Allegro vivo tempoda soluksuz ve baş döndürücü bir dansla açılır; arpın eşliği flamenko müziğinden esintiler taşır. Sonrasında flüt modal karakterde daha sakin bir ezgi duyurur. Hızlı üçlemelerden oluşan pasajın ardından açılış materyaline geri dönülür. Arp, yavaş bölmedeki (Meno mosso) serenada benzeyen solosunda yeni bir ezgi duyurur; bu solo bölme rasgado (özellikle flamenko stilde yaygın olan, akorları sağ elin tüm parmakları ile çok hızlı, arpej tarzında çalış) benzeri bir efektle sonlanır. Eşliksiz flüt için kısa bir pasajdan sonra üçlemeler geri gelir. Kadansın ardından finalde tema kısaca duyurulurken, parça boyunca insanın gözünün önünden gitmeyen dansçı imgesi, kollarını havaya kaldırarak ayağını son bir kez yere vurur. (Süre: 4’)
- Billie Eilish & Khalid
Lovely
Billie Eilish ve Khalid’in Lovely adlı şarkısı, 2018’de Eilish henüz 16 yaşındayken dinleyiciyle buluştu. Daha sonra Netflix yapımı 13 Reasons Why dizisinde de kullanılan eser, Billie Eilish, ağabeyi ve yapımcısı Finneas O’Connell ile Khalid’in ortak imzasını taşıyor. Minimal bir düzenlemeye sahip olan Lovely, temel olarak piyano, yaylılar (özellikle keman) ve hafif perküsyon eşliğinde ilerler. Bu yalın yapı, şarkının duygusal yoğunluğunu ön plana çıkarır ve vokallerin etkisini artırır. Yalnızlık, sıkışmışlık ve depresyon temalarının yarattığı melankolik hava, piyano ve yaylıların dramatik kullanımıyla pekiştirilir. (Süre: 4’)
- Queen
Bohemian Rhapsody
Bohemian Rhapsody, geleneksel şarkı formunu yıkan yapısı, türlerarası müzikal dili ve sözleriyle popüler müzik tarihinin en yenilikçi ve etkili eserlerinden biri kabul edilir. İngiliz rock grubu Queen tarafından seslendirilen ve grubun solisti Freddie Mercury tarafından yazılan Bohemian Rhapsody, Ekim 1975’te yayımlanmış ve grubun dördüncü stüdyo albümü A Night at the Opera’nın çıkış teklisi olmuştur.
Yaklaşık altı dakika uzunluğundaki şarkı, geleneksel nakarat yapısına sahip olmaksızın, birden fazla bölümden oluşan bir “müzikal süit” şeklinde ilerler. Rock, opera ve balad unsurlarını bir araya getirerek türlerarası bir sentez oluşturur.
Queen gitaristi Brian May, Freddie Mercury’nin şarkıyı yazma sürecine ilişkin, “Piyanoyu çoğu insanın davul çalması gibi çalardı. Ve bu bestesi, bir yerinde operavari bir şeyin yer alacağını anlattığı boşluklarla doluydu. Armonileri kafasında oluşturmuştu,” demiş ve eklemiştir: “Freddie çok karmaşık bir insandı; yüzeyde hafif ve eğlenceli görünürdü, ancak çocukluğuyla barışma konusunda yaşadığı güvensizlikleri ve sorunları gizliyordu. Sözlerin anlamını hiçbir zaman açıklamadı, ama bence bu şarkıya kendisinden çok şey kattı.”
Bohemian Rhapsody, Birleşik Krallık’ta dokuz hafta boyunca liste başı olmuş ve tüm zamanların en çok satan teklilerinden biri olarak zamanla dünya çapında büyük bir klasik haline gelmiş, 2004 yılında da Grammy Hall of Fame’e dahil edilmiştir. (Süre: 6’)
- Nikola Zarić
Ad Spem
Nikola Zarić, başlığı itibarıyla umut temasını çağrıştıran Ad Spem (Umuda Doğru) adlı enstrümantal eserini akordeon ve keman için yazdı. Kemanda Efe Turumtay ile birlikte icra ettiği bu parça, Doğu’nun müziğini ve Balkan ezgilerini çağdaş oda müziği estetiğiyle birleştirir. Doğaçlama hissi veren varyasyonlarıyla caz müzik yapısından da etkiler taşır. Dinleyiciyi coşkulu pasajlara çıkarıp oradan tatlı bir melankolinin kucağına bırakır. (Süre: 8’)
- Efe Turumtay
Ocean Waves
Efe Turumtay’ın Ocean Waves ve Waltz for Niko adlı eserleri, Turumtay–Zarić ikilisinin karakteristik özelliği olan, icra ve bestelerindeki Doğu, Balkan, caz ve klasik müzik füzyonunu yansıtır. Turumtay’ın akordeonda Zarić ile birlikte seslendirdiği Ocean Waves’de akordeonun oluşturduğu harmonik zemin üzerine kemanın dalgaların yükselip alçalmasını andıran melodileri duyulur. (Süre: 7’)
- Efe Turumtay
Waltz for Niko
İkilinin VIA adlı albümlerinden bir parça olan Waltz for Niko’da ise keman vals temasını taşırken, akordeon parçaya armonik destek oluşturur. (Süre: 4’)
- Tomáš Liška
Bonami
Tomáš Liška’nın Bonami adlı eseri, sanatçının Invisible World adlı albümünde yer alan özgün bestelerden biridir. Orijinal versiyonunda Liška’nın kontrbasta yer aldığı bu parça, gitar (David Dorůžka) ve bandoneon (Daniele di Bonaventura) eşliğinde icra edilir. Caz, dünya müziği ve oda müziği unsurlarını bir araya getiren müzikal dilinin genel yapısı ise serbest formda ilerleyen, doğaçlama hissi güçlü ve melodik açıdan lirik bir karakter taşır. (Süre: 5’)
- Anonim
Çalın Davulları
Rumeli türkülerinin önemli temsillerinden biri olan Çalın Davulları, ölüm, ayrılık ve sevdaya dair yoğun duygular içeren sözleriyle güçlü bir ağıt ve hasret teması taşır. Ölüm karşısındaki çaresizlik, sevilen kişiden ayrılma, gurbet ve yalnızlık duyguları da türkünün ana temaları arasındadır. Fakat yalnızca bireysel acıyı dile getirmekle kalmaz, Selanik’te salgın hastalığın yol açtığı tarihsel ve toplumsal kırılmaya da işaret eder. “Selanik Selanik viran olası” gibi dizeler, Balkan coğrafyasındaki göçler, ayrılıklar ve kültürel kopuşlarla da ilişkilendirilir.
Türküde Selanik’te bir zamanlar ünlü bir kumaş mağazasının sahibi olan Rüstem Ağa’nın kızı Fitnat ile mağazada çalışan Mehmet’in aşkını ve acı dolu sonu anlatılır. Rüstem Ağa, Mehmet’in kızıyla evlenmesini kabul eder. Ne var ki, iki gencin mutluluğu hastalıkla gölgelenir. Kolera salgını, Fitnat’ı da etkilemiştir; genç kız, düğünlerine sadece üç gün kala hayatını kaybeder. Mehmet, sevdiğinin ardından yas tutarken, Çalın Davulları türküsüyle içini döker.
Hulusi Üstün’ün kitap haline getirdiği ve Pozitif Yayınları tarafından 2003 yılında basılan Türkü Öyküleri kitabında şöyle geçer salgın günleri: “Selanik’in üstünde kötü günlerin ağırlığını taşıyan bulutlar uçuşuyordu. Sadece Selanik değil, bütün Serez bölgesini adına kolera denilen bir hastalık kasıp kavurmaya başlamıştı. Kimisi bu hastalığın Selanik limanlarındaki ecnebi gemicilerden yayıldığını söylüyor, kimisi Balkan içlerinde alevlenen savaştan kaçıp şehre sığınan göçmenlere bağlıyordu her şeyi. Azrail kol geziyordu ortalıkta. İstanbul’dan doktorlar, sıhhiyeciler akın etmişti Selanik’e. Gün geçmiyordu şehrin eski camilerinin minarelerinden sala sesi duyulmasın, sıra sıra cemaat cenaze namazına durmasın, çocuklar kadınlar teneşir başlarında ağlamasın. Selanik için felaketin başlangıcıydı belki bu. Belki bu koca şehir gelecek kötü günler için kahırlanıyor, silkiniyordu.” (Süre: 5’)
- Efe Turumtay
Agora
Efe Turumtay’ın Agora adlı eseri caz, Balkan ve çağdaş müzik unsurlarını bir araya getiren, doğaçlamaya açık bir keman eseridir. Klasik müzikteki sabit formlardan farklı olarak başlangıçta daha atmosferik ve serbest bir ifade varken, ilerleyen bölümlerde belirgin bir tema ortaya çıkar ve bu tema doğaçlamalarla çeşitlendirilir. Keman partisi teknik açıdan oldukça virtüöz olup hızlı pasajlar ve süslemelerle bezelidir; icracının ritmik yay kullanımını gerektirir. (Süre: 6’)
- Tomáš Liška
Allegria en Masca
Tomáš Liška’nın tıpkı Bonami adlı eseri gibi, Invisible World albümünde yer alan özgün bestelerden biri olan Allegria en Masca müzikal açıdan caz, dünya müziği ve Latin etkileri taşır. Orijinal versiyonunda Liška’nın kontrbasta yer aldığı bu parça, yorumlandığı projeye göre değişiklik göstermekle birlikte, temel olarak kontrbas (Tomáš Liška), gitar, bandoneon ve perküsyon gibi enstrümanlardan oluşan bir oda müziği/caz topluluğu için yazılmıştır. Daha sonraki versiyonlarında bu yapı genişletilerek keman (Efe Turumtay), akordeon (Nicola Zarić) ve senfoni orkestrası gibi unsurlar da eklenmiştir. Lirik, akıcı ve duygusal bir ifade taşıyan eser, solo bölümlerle eşlik arasında dengeli bir diyaloğa sahiptir. Bu yönüyle sadece melodik değil aynı zamanda oda müziği benzeri karşılıklı etkileşim açısından da dikkat çeker. (Süre: 5’)
- Nikola Zarić
Balkan Flamenco
Nikola Zarić’in, adından da anlaşılabileceği gibi Balkan müziğiyle Flamenko etkilerini bir araya getirdiği eseri Balkan Flamenco ritmik ve doğaçlamaya açık bir yapıya sahiptir. Turumtay-Zarić ikilisinin 2018 çıkışlı VIA albümünde yayımlanan eser, caz, Balkan halk müziği, tango ve doğaçlama gibi farklı tür ve stilleri bir araya getiren çok katmanlı bir dil sunar. Keman ve akordeon arasında sürekli bir diyalog bulunur, bu iki enstrüman zaman zaman tek bir enstrüman gibi duyulur. (Süre: 5’)
- Nikola Zarić
Choro Choro
Yine Turumtay-Zarić ikilisinin 2018 çıkışlı VIA albümünde yer alan ve Zarić’in imzasını taşıyan eser, Brezilya kökenli “choro” müzik geleneğinden etkiler taşır: akıcı melodiler, ritmik bir yapı ve enstrümanlar arasında kurulan iletişim. Zarić’in müzikal tarzına uygun olarak, Balkan müziği, caz ve tango türleriyle choro geleneğine özgü, dinleyiciyi dansa davet eden hareketli yapı harmanlanır. (Süre: 4’)
- Efe Turumtay
Crackpot Agony
Efe Turumtay’ın keman ve akordeon için yazdığı ve ikilinin erken dönem repertuvarında yer alan Crackpot Agony, keman ve akordeon arasındaki diyaloğa dayalı, doğaçlamaya açık, Balkan ve caz etkilerini birleştiren çağdaş bir füzyon eseridir. Bu yönüyle, Turumtay-Zarić ikilisinin çokkültürlü müzikal kimliğinin önemli örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir. (Süre: 5’)